Opracowania wydawnicze

- Pedagogika pracy
- Poradnictwo zawodowe w OHP i szkołach

Pedagogika pracy
Stefan M. Kwiatkowski, Andrzej Bogaj, Barbara Baraniak
Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007, s. 235



      Oficjalne początki pedagogiki pracy jako dyscypliny pedagogicznej datują się od 1972 r. Od tej pory minęło 35 lat; pedagogika pracy dopracowała się naukowych i metodologicznych podstaw swego istnienia i dalszego pomyślnego funkcjonowania, została upowszechniona i uznana nie tylko przez pedagogów. W tworzeniu naukowych i metodologicznych podstaw tej nowej dyscypliny pedagogicznej szczególną a zarazem strategiczną rolę odegrali:
prof. Tadeusz W. Nowacki - twórca pedagogiki pracy na gruncie polskim,
prof. Zygmunt Wiatrowski - autor wielu mutacji podręcznika akademickiego, utrwalonego najbardziej pt. Podstawy pedagogiki pracy (cztery wydania),
prof. Stanisław Kaczor i inne znaczące osoby w przeszłości i w teraźniejszości, zaliczane do grona współtwórców pedagogiki pracy,
oraz Instytut Kształcenia Zawodowego, działający w latach 1972-1990 i Ogólnopolskie Seminarium Pedagogiki Pracy z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.       Nieprzypadkowo więc ilości odwołań Autorów recenzowanego podręcznika z 2007 r. do powyższych nazwisk i instytucji, w tym szczególnie do dorobku naukowego i dydaktycznego prof. Nowackiego i prof. Wiatrowskiego, są wyjątkowo duże. W danym kontekście duże ilości odwołań i przypisów dotyczą także osób: prof. S.M. Kwiatkowski, prof. A. Bogaj, prof. B. Baraniak oraz prof. R. Gerlach, co oznacza, że Autorzy recenzowanego podręcznika stanowią aktualnie wielce znaczącą czołówkę w rozwoju współczesnej pedagogiki pracy.
Żeby dopełnić powyższe wprowadzenie dodać wypada, iż dotychczasowa historia polskiego podręcznika pedagogiki pracy sprowadzona być może do następujących tytułów, opracowań i wydań:
1978 r. - Pedagogika pracy - autorstwa Wandy Rachalskiej i Zygmunta Wiatrowskiego, WSiP, Warszawa, wyd. 2 - 1980;
1980 r. - Pedagogika pracy w zarysie, Zygmunt Wiatrowski, WSP, Bydgoszcz;
1985 r. - Pedagogika pracy w zarysie, Zygmunt Wiatrowski, PWN, Warszawa;
1994 r. - Podstawy pedagogiki pracy, Zygmunt Wiatrowski, WSP-AB, Bydgoszcz, wyd. 4 - 2005.       Oczywiście, w międzyczasie wydano też inne opracowania z obszaru pedagogiki pracy, chociażby:
1999 r. - Zawodoznawstwo, Tadeusz W. Nowacki, Wydawnictwo ITeE, Radom;
2000 r. - Podstawy edukacji zawodowej, W. Furmanek, Rzeszów;
2001 r. - Kształcenie zawodowe. Dylematy teorii i praktyki, Stefan M. Kwiatkowski, IBE, Warszawa;
2005 r. - Pedagogika pracy. Doradztwo zawodowe, pod red. H. Bednarczyka, J. Figurskiego, M. Żurka, Wydawnictwo ITeE, Radom;
2006 r. - Szkoła a rynek pracy, pod red. A. Bogaja i S.M. Kwiatkowskiego, WN PWN, Warszawa; oraz liczne zbiory pokonferencyjne i opracowania problemowe, jednak ze względu na obowiązujące standardy programowe, stanowią one jedynie materiały pomocnicze dla osób studiujących pedagogikę pracy.
      Pedagogika pracy autorstwa S.M. Kwiatkowskiego, A. Bogaja i B. Baraniak może być uznana jako typowy podręcznik dla potrzeb studentów i innych osób pragnących zorientować się w obszarze problemowym pedagogiki pracy, szczególnie w ramach wyższych studiów zawodowych. Wprawdzie Autorzy dostosowali się do ogólnych wymagań programowych, m.in. powtarzając tytuły kolejnych rozdziałów (nieznacznie zmodyfikowanych) z Podstaw pedagogiki pracy, lecz przyjęta dla nich wykładnia treści, stanowi w danym zakresie zaledwie określone minimum. W tym sensie Podstawy pedagogiki pracy, będące opracowaniem monograficznym i pogłębionym, pozostają nadal jako typowy podręcznik akademicki.
      A oto struktura treściowa recenzowanego i rekomendowanego przeze mnie podręcznika, przeznaczonego głównie dla osób rozpoczynających studiowanie pedagogiki pracy jako przedmiotu na studiach ogólnopedagogicznych, a także na studiach ogólnotechnicznych i informatycznych:
1) Pedagogika pracy jako subdyscyplina pedagogiczna.
2) Człowiek w środowisku pracy.
3) Kształcenie przedzawodowe.
4) Edukacja prozawodowa.
5) Edukacja zawodowa.
6) Edukacja dorosłych.
7) Problemy rynku pracy.
      Z przedstawionego wykazu rozdziałów recenzowanej pozycji książkowej wynika, że tylko w przypadku rozdziału 2 i rozdziału 6 zastosowano wykładnię treściową nową, przy tym bardziej dostosowaną do aktualnej rzeczywistości społeczno-gospodarczej, co oczywiście nie oznacza jeszcze, iż w innych rozdziałach nie ma nowych akcentów. Poddajmy zatem wszystkie części nowego podręcznika bardziej szczegółowej analizie.
      W przypadku wstępu (nazbyt ogólnego) Autorzy mogliby określić główne właściwości podręcznika oraz odnieść go w aspekcie porównawczym do funkcjonujących dotychczas Podstaw pedagogiki pracy.
      W rozdziale pierwszym w zasadzie znalazły się treści zapożyczone i powtarzalne, przy tym przedstawione w wielkim skrócie. Czytelnik uzyskuje wprawdzie odpowiedź na pytanie: Czym jest pedagogika pracy?, ale nie uzyskuje zachęty do własnej refleksji nad tym wielce złożonym problemem. Cenne jest podkreślenie, że kształcenie przedzawodowe, prozawodowe i zawodowe a także kształcenie ustawiczne dorosłych są elementami szerszej strategii edukacyjnej - uczenia się przez całe życie (s. 16). Na podkreślenie zasługuje też stwierdzenie prof. S.M. Kwiatkowskiego (autora tegoż rozdziału), że "Obszary problemowe pedagogiki pracy zmieniają się wraz z realiami edukacyjnymi i rynkowymi". "Wydaje się - pisze dalej Autor - że w najbliższych latach te obszary problemowe będą obejmowały przede wszystkim:
zawodoznawstwo,
poradnictwo zawodowe,
standardy (normy) kwalifikacji zawodowych,
kształcenie ustawiczne - uczenie się przez całe życie" (s. 16).
      W zasadzie przychylam się do takiego toku przewidywania najbliższej przyszłości, chociaż nie zaakcentowano wszystkich istotnych problemów pedagogiki pracy jako subdyscypliny pedagogicznej.
      Zupełnie nowe, oryginalne i nasycone współczesnością podejście zastosował prof. A. Bogaj w rozdziale drugim pt. Człowiek w środowisku pracy. Czytelnik zapewne skorzysta wiele z przedstawionych rozważań wyznaczonych hasłami: 2.1. Praca w różnych fazach rozwoju cywilizacji ludzkich, 2.2. Wykształcenie jako cecha statusu pracy zarobkowej, 2.3. Praca jako obiekt badań społecznych, 2.4. Globalizacja a kariery zawodowe. Z wykazu problemów szczegółowych wynika, że wyraźnie zaakcentowano w nich aspekty utylitarne i praktyczne. Zapewne ułatwiające studentom zaliczenie przedmiotu, lecz nie dające im podstaw teoretycznych i metodologicznych do uprawiania pedagogiki pracy jako nauki. W tym przypadku rozdział II z Podstaw pedagogiki pracy wyraźnie góruje. A może zbyt wiele jest w tej części rozważań i informacji o wymowie ogólnej i potocznej?
      W rozdziale trzecim, traktującym o kształceniu przedzawodowym, zbyt wiele jest rozważań na temat ogniw systemu szkolnego, zbyt mało natomiast akcentów dotyczących najbardziej istotnych problemów kształcenia przedzawodowego - wychowania przez pracę, kształcenia ogólnotechnicznego i informatycznego oraz orientacji i poradnictwa zawodowego. Termin "kształcenie przedzawodowe" wprowadzili pedagodzy pracy, stąd jego istota nie powinna być zamazywana. Dodam do powyższego, że bibliografia kończąca dany rozdział stanowi skrajny wyraz nieporozumienia. Z powyższych powodów odnoszę się do rozdziału III bardzo krytycznie i na pewno nie będę go polecał swoim studentom.
      Mniej uwag krytycznych zgłaszam do rozdziału czwartego (w wykonaniu prof. B. Baraniak), co jednak nie oznacza, że wszystkie zapisy i akcenty mogą być przeze mnie zaakceptowane. Mam na przykład wątpliwość czy liceum profilowane (zawodowo) można podciągać pod wcześniej funkcjonującą nazwę "szkoła uzawodowiona". Odczuwam też brak wyraźnego stwierdzenia, że liceum profilowane, jako typowy przykład szkoły prozawodowej, nie nadaje absolwentom kwalifikacji zawodowych. W tym sensie stwierdzenie na stronie 99, że liceum profilowane "umożliwia nabycie kwalifikacji kluczowych" przydatnych do zatrudnienia jest niewłaściwe. Odwołanie się Autorki do wątpliwego stanowiska prof. Hejnickiej-Bezwińskiej traktuję jako wyraz nieporozumienia. Ogólnie mogę stwierdzić, że jest w tym rozdziale wiele myśli i zapisów nawet cennych, ale nie gwarantują one jednoznacznej wymowy całego rozdziału, zgodnie z istotą terminu, także powołanego do życia przez pedagogów pracy. W przyszłości proponuję zrezygnować z rozległych rozważań na temat kwalifikacji, bowiem takie są uzasadnione przy analizowaniu problemów związanych z kształceniem zawodowym.
      Autorem rozdziału piątego, poświęconego kształceniu zawodowemu, jest prof. Barbara Baraniak. Jedynie podrozdział 5.7. opracował prof. Stefan M. Kwiatkowski. I nieprzypadkowo. Wymieniony jest od pewnego czasu sekretarzem naukowym Prezydium Komitetu Prognoz PAN, a przy tym jest osobą najbardziej kompetentną aby ukazywać przyszłość polskiej edukacji zawodowej. Prof. B. Baraniak w swojej relacji podręcznikowej najbardziej wyakcentowała zagadnienie kwalifikacji zawodowych i zagadnienie treści kształcenia zawodowego. To fakt, że Autorka w tych zakresach ma do powiedzenia wyjątkowo wiele, będąc m.in. autorem problemowych wydań książkowych. Również prawdą jest, że "kwalifikacje zawodowe" stanowią najbardziej kluczowy problem całej edukacji zawodowej. Ale studenci pedagogiki pracy zainteresowani są też bardzo całą strukturą dydaktyczną dotyczącą "kształcenia zawodowego", takiej zaś nie wyakcentowano. A szkoda; w ostatnich latach w tym właśnie zakresie powtarzane są rozwiązania niezbyt ciekawe. Po prostu, zaprzepaszcza się dorobek dydaktyki polskiej, którego najznakomitszymi wyrazicielami byli i są nadal - prof. Kazimierz Sośnicki, prof. Wincenty Okoń, prof. Czesław Kupisiewicz, a w przypadku dydaktyki zawodowej - prof. Tadeusz W. Nowacki. Redaktorzy najnowszych opracowań pod nazwą Pedagogika - podręcznik akademicki - niestety, zamazali a nawet zaprzepaścili polską myśl dydaktyczną, wzmiankując tylko o niej. Prof. B. Baraniak, jak gdyby, dołączyła się do tej dziwnej tendencji, stąd niewiele napisała o procesie kształcenia zawodowego, czy też o dwóch postaciach oddających istotę tego procesu, tj. o nauczycielu szkoły zawodowej i o uczniu szkoły zawodowej. Poza tym, wyraźny nadmiar ilustracji graficznych, nie zawsze wystarczająco czytelnych, także zamazuje istotę rzeczy. Ogólnie zatem twierdzę, że w danej części opracowania podręcznikowego bardziej wyakcentowano wybrane problemy edukacji zawodowej niż strukturę dydaktyczną edukacji zawodowej w systemie szkolnym.
      Żeby złagodzić tę krytyczną tonację powiem, że do wyraźnie pozytywnych aspektów tegoż opracowania skłonny jestem zaliczyć problemy pozaszkolnej edukacji zawodowej (chociaż uczyniono to dość skromnie).
      Rozdział szósty został poświęcony edukacji dorosłych. Autor - prof. Stefan M. Kwiatkowski - w sposób systematyczny określa pojęcie edukacji dorosłych, główne właściwości organizacji i przebiegu procesu edukacyjnego oraz inne problemy oddające istotne właściwości edukacji dorosłych. Szczególnie interesujące i pouczające są dwa podrozdziały: 6.3. Edukacja dorosłych w społeczeństwie wiedzy oraz 6.4. Idea uczenia się przez całe życie. W przypadku 6.3. na podkreślenie zasługuje następujący zapis:
      "W społeczeństwie wiedzy celem edukacji staje się zdobycie i efektywne wykorzystanie 4 podstawowych rodzajów wiedzy:
1) Wiedzy deklaratywnej (wiedzy typu know-what) - odnoszącej się do faktów.
2) Wiedzy przyczynowo-skutkowej (wiedzy typu know-why) - związanej z zasadami i prawami następującymi w nauce.
3) Wiedzy proceduralnej (wiedzy typu know-how) - umożliwiającej działanie.
4) Wiedzy o ekspertach (wiedzy typu know-who) - ułatwiającej dotarcie do osób mających interesującą nas wiedzę" (s. 194).
      I dalej: "... Po raz pierwszy w historii rozwoju cywilizacji przypisuje się tak dużą rolę wiedzy. Zatem uczenie się przez całe życie staje się zarówno celem jednostkowym, jak i społecznym" (s. 195). Mimo zaakcentowania powyższych części rozdziału jako szczególnie interesujących, cały rozdział stanowi tylko pewne minimum rozważań w powyższym zakresie. Odczuwa się brak odniesienia owej "edukacji zawodowej" do współczesnego procesu pracy i dochodzenia przez pracujących do mistrzostwa zawodowego.
      Ostatni - rozdział siódmy - także autorstwa prof. Stefana M. Kwiatkowskiego, traktuje o problemach rynku pracy. W tym kontekście Autor omawia: 7.1. Oczekiwania pracodawców - standardy kwalifikacji zawodowych, 7.2. Europejskie ramy kwalifikacji, oraz 7.3. Edukacyjne funkcje zakładu pracy. Dwa pierwsze podrozdziały traktują jako sytuację powtórzenia wcześniejszych rozważań, szczególnie gdy znów zaczęto pisać o kwalifikacjach zawodowych. Trzeci z kolei podrozdział (7.3.) stanowi zaktualizowane spojrzenie na zakład pracy i zasady jego funkcjonowania na bardzo złożonym rynku pracy. Są to jednak rozważania zbyt skrótowe, aby mogły pomóc studentowi - przyszłemu pracownikowi lub właścicielowi - w pełnym rozpoznaniu drogi prowadzącej do zatrudnienia, a tym bardziej do stawania się przedsiębiorcą.
      Recenzowany podręcznik trzech autorów kończą - indeks osób i indeks rzeczowy. Tu jeszcze raz stwierdzamy, że największą częstotliwość uzyskały nazwiska: T. Nowacki - na 34 stronach, S.M. Kwiatkowski (33), Z. Wiatrowski (26), A. Bogaj (15), B. Baraniak (15), R. Gerlach (12), K. Symela (10) oraz terminy: kształcenie... - na 49 stronach i kwalifikacje... - na 36 stronach. Poza tym w każdym rozdziale w części końcowej przedstawiono zagadnienia do przemyślenia oraz bibliografię.
      Ogólnie można stwierdzić, że wyżej zaprezentowany podręcznik Pedagogiki pracy ma określoną wartość i może oddać pewne usługi szczególnie studentom studiów zawodowych oraz uczestnikom odpowiednich form kursowych. Na pewno przy formułowaniu piątego wydania Podstaw pedagogiki pracy skorzystam także z tegoż źródła współczesnej wiedzy w rozległym obszarze pedagogiki pracy.

prof. zw. dr hab. Zygmunt Wiatrowski
Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, Włocławek


Źródło: Pedagogika Pracy nr 51, ITeE-PIB Radom, 2007, s. 167-171.

Poradnictwo zawodowe w OHP i szkołach.
Dobre praktyki w poradnictwie zawodowym. Zeszyt 3.
Najdychor M., Żurek M., Żywiec-Dąbrowska E. (red.)
KG OHP, Warszawa 2007, 307 s



      Wiek XXI staje się nie tylko konsumentem oraz przekaźnikiem idei i osiągnięć wypracowanych w poprzednich stuleciach, ale i kreatorem nowoczesnej rzeczywistości, w której narody wspólnie tworzą nową jakość działania i koegzystencji... Powstaje nowe społeczeństwo, jako zbiorowość wytwarzająca dobra symboliczne, zaangażowana w proces globalizacji oraz posługująca się najnowocześniejszymi technologiami informacyjnymi... Chcąc wyjść naprzeciw tym wyzwaniom, należy podjąć wysiłek powiększenia zasobów poradnictwa... W części zapotrzebowanie to spełnia kolejny zeszyt "Poradnictwo zawodowe w OHP i szkołach" (z recenzji prof. dr hab. Ryszarda Parzęckiego).
      Przekazany Czytelnikom w grudniu 2007 roku trzeci z kolei zeszyt "Poradnictwo zawodowe w OHP o szkołach" wydawany w serii "Dobre praktyki w poradnictwie zawodowym", podobnie jak poprzednie poświęcony jest tematyce poradnictwa zawodowego dla młodzieży w wieku od 15 do 25 lat. Zamierzeniem składu redakcyjnego opracowania było zaprezentowanie najlepszych form, treści i metod pracy stosowanych przez doradców zawodowych OHP i SzOK. Wzorem lat ubiegłych w publikacji zostały zaprezentowane autorskie artykuły na temat pracy doradczej z młodzieżą, zagadnienia teoretyczne i praktyczne, prezentacja nowych narzędzi z zakresu poradnictwa, scenariusze zajęć grupowych, prezentacje multimedialne adresowane do odbiorców usług doradczych.
      Rozdział pierwszy poświęcony został działalności Ochotniczych Hufców Pracy w zakresie poradnictwa zawodowego. W artykule wprowadzającym "Działalność Ochotniczych Hufców Pracy w zakresie poradnictwa zawodowego" Autorzy w sposób syntetyczny przedstawili projekty realizowane przez jednostki Ochotniczych Hufców Pracy na rzecz rynku pracy, w szczególności poradnictwa zawodowego dla młodzieży.
      Podsumowanie realizacji jednego z projektów międzynarodowych - "Zawsze na kursie" stało się głównym tematem drugiego artykułu. Zawsze na kursie był pilotażowym projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci. Okres jego realizacji obejmował lata 2005-2006 i początek roku 2007. Głównym produktem projektu był program szkoleniowy dla doradców zawodowych wraz z internetowym portalem - http://www.ohp-righttrack.org - zawierającym w języku polskim i angielskim informacje branżowe promujące i wspomagające poradnictwo zawodowe. Autorka przedstawiła rezultaty oceny produktów dokonanej przez ekspertów zewnętrznych oraz bezpośrednich beneficjentów projektu - doradców zawodowych. Ukazane zostały także bezpośrednie i pośrednie efekty oddziaływania uzyskanych rezultatów.
      W kolejnych trzech artykułach zaprezentowano efekty realizacji projektu "Indywidualny Projekt Kariery - Portfolio dla młodzieży" (IPK), który był realizowany od stycznia do września 2007 r. i finansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach SPO RZL Priorytet 1 Aktywna polityka rynku pracy oraz integracji zawodowej i społecznej Działanie 1.1 Rozwój i modernizacja instrumentów i instytucji rynku pracy Schemat b) Rozwój oferty usług instytucji rynku pracy. Dzięki tym artykułom Czytelnicy będą mieli okazje na zapoznanie się z celami realizacji, etapami, metodologią badań i wypracowanymi narzędziami wspomagającymi pracę doradcy zawodowego z młodzieżą, a także z efektem ewaluacji.
      W rozdziale drugim nawiązano do ogólnej problematyki poradnictwa zawodowego. Zaprezentowano teoretyczne rozważania, m.in.: na temat projektowania kariery, wyboru zawodu, motywacji, miejsca edukacji w rodzinie i wpływu rodziny na planowanie kariery edukacyjno-zawodowej, sposobów poszukiwania pracy, czy też wolontariatu jako formy aktywizacji społecznej. Przedstawiono zarys rozwoju poradnictwa zawodowego na rzecz młodzieży w systemie szkolnym, którego w tym roku obchodzimy jubileusz 100-lecia w Polsce.
      Trzeci rozdział zawiera trzy publikacje przybliżające wyniki badań własnych lub też opisujące badania prowadzone przez instytucje spoza sieci Ochotniczych Hufców Pracy. Dzięki tym pracom możemy zapoznać się z opinią młodzieży na temat wychowania przez pracę, czy też z metodami doboru pracowników przez lokalnych przedsiębiorców, z różnicami i stycznymi pomiędzy doradztwem personalnym a poradnictwem zawodowym, opiniami i doświadczeniami Polaków w obszarze poszukiwania pracy.
      Metody i narzędzia wspomagające pracę doradcy zawodowego, w tym krajowe standardy kwalifikacji zawodowych, coaching, modułowe programy kształcenia zawodowego to główne tematy rozdziału czwartego.
      Walorem publikacji jest zamieszczenie w rozdziale piątym scenariuszy zajęć wzbogacających warsztat pracy doradców zawodowych działających w Ochotniczych Hufcach Pracy oraz Szkolnych Ośrodkach Kariery.
      Dwa ostatnie rozdziały nawiązują do działalności szkolnych ośrodków kariery (rozdział szósty), prezentują zaktualizowaną bazę adresową MCIZ i MCK oraz opis zgromadzonych na płycie CD materiałów (rozdział siódmy).
      Dołączona do publikacji płyta CD podnosi walory użyteczności, gdyż zawiera zapisaną na niej wersję elektroniczną publikacji, którą wzbogacono prezentacjami multimedialnymi oraz dwoma obszernymi scenariuszami zajęć: "Szoker" i "Odkrywca umiejętności".
      Materiały do publikacji zostały zebrane i opracowane przez Centralny Ośrodek Metodyczny Informacji Zawodowej, przy współpracy z pracownikami Instytutu Technologii Eksploatacji - Państwowego Instytutu Badawczego w Radomiu.
      Mamy nadzieję, że materiały zawarte w tym zeszycie nie tylko przybliżą obraz działań realizowanych przez Ochotnicze Hufce Pracy w obszarze poradnictwa zawodowego, ale także wzbogacą zasób wiedzy i umiejętności doradców zawodowych inspirując ich do coraz bardziej kreatywnej i efektywnej pracy zawodowej.

> Renata Wicha
Komenda Główna Ochotniczych Hufców Pracy w Warszawie
Mirosław Żurek
Instytut Technologii Eksploatacji - PIB w Radomiu

Źródło: Pedagogika Pracy nr 51, ITeE-PIB Radom, 2007, s. 174-175.
« góra strony
Instytut Technologii Eksploatacji - Państwowy Instytut Badawczy w Radomiu, Copyright ITeE, 2008